Fundacja Harcerstwa Centrum Wychowania Morskiego ZHP
Al. Jana Pawła II 5, 81-345 Gdynia

tel./fax 58 620-90-37
email: cwm@zhp.pl

Organizacja drużyny wodnej


Podstawy działania drużyn wodnych i żeglarskich są takie, jak innych drużyn harcerskich, starszoharcerskich i wędrowniczych: służba, braterstwo, praca nad sobą i przygoda. Program wodny wzbogaca je jeszcze o dodatkowe aspekty związane ze specjalnością .


Służba

Służba to czynna, pozytywna postawa wobec świata i drugiego człowieka. Służba bliźniemu może przejawiać się udziałem harcerzy w działalności dla dobra społeczności lokalnej czy dbaniem o nienaruszalność środowiska naturalnego. Pod pojęciem służby może kryć się wiele działań drużyny. Główną formą takiej aktywności jest popularyzacja specjalności wodnej w otoczeniu, np. w szkole czy hufcu.

Pomysłów może być wiele, np. przygotowanie festiwalu szantowego, konkursu marynistycznego, konkursu wiedzy o morzu, organizacja spartakiady, regat czy ciekawego rejsu. Dla osób posiadających już pewną wiedzę i umiejętności żeglarskie dobrym polem służby jest praca przy sprzęcie czy pomoc w szkoleniu młodszych harcerzy. Na prawdziwych specjalistów czeka służba instruktorska (głównie w nauce pływania, wioślarstwa, żeglarstwa i szkutnictwa) oraz służba na morzu. Są takie pola służby, które wymagają od całej drużyny lub jej części (np. wachty) dużego zaangażowania, podjęcia się zadań trwających dłuższy czas i przyjęcia na siebie poważnych zobowiązań. Mam na myśli specjalnościowy wolontariat, czyli prace społecznościowe użyteczne na rzecz środowiska i społeczności lokalnej, szczególnie służbę przeciwpowodziową, ratownictwo wodne, służbę rzekom, jeziorom i morzu.


Braterstwo

Braterstwo jest pojęciem związanym nie tylko z harcerskim dekalogiem, ale również z kulturą marynistyczną. My, wodniacy, rozumiemy je jako przyjacielską i serdeczną postawę wobec innych. Wodniackie braterstwo na co dzień to pomaganie innym żeglarzom w pokonywaniu trudności, ostrzeganie ich o zagrożeniach oraz unikanie sytuacji utrudniających żeglugę innym korzystającym z drogi wodnej. Nie wystarczy jednak być dobrym i szanować bliźniego, niezbędna jest do tego odpowiednia wiedza z zakresu przepisów, nawigacji, meteorologii, locji, teorii żeglowania, ratownictwa itp.


Praca nad sobą

Pod tym pojęciem kryje się nieustanne kształtowanie i doskonalenie samego siebie i swoich umiejętności harcerskich zobowiązując do samodoskonalenia na kolejnych etapach rozwoju harcerskiego. Dodatkowym polem pracy nad sobą jest doskonalenie specjalnościowe (wodne). Chodzi tu o wyrobienie sylwetki wszechstronnego, sprawnego człowieka wody, doskonalenie wiedzy technicznej oraz wykształcenie umiejętności budowy i eksploatacji sprzętu pływającego, a także odpowiedzialności za jego stan.


Przygoda (wędrówka)

Przygoda w rozumieniu wychowawczym to synteza przeżyć: poznawczych, intelektualnych, emocjonalnych i kulturalnych. Oferuje silne bodźce i mocne wrażenia, które wymagają dużo wysiłku psychicznego, zdolności do przewidywania, zaradności życiowej, cierpliwości, uporu oraz zachowania równowagi i pogody ducha.

Przygoda – w przełożeniu na konkretne działanie drużyny - to przede wszystkim wędrówki kajakowe, wiosłowe, żaglowe czy motorowodne organizowane w ciągu całego sezonu nawigacyjnego. Należy jednak pamiętać o dwóch niezwykle istotnych zasadach. Pierwsza mówi o tym, że dla każdego przygodą jest coś innego, a poziom jej „wyczynowości” powinien być dostosowany do potrzeb uczestników działania. Druga zasada mówi o tym, że przygoda powinna iść w parze z odpowiednią wiedzą i doświadczeniem, bowiem najważniejszą sprawą jest bezpieczeństwo, a nie adrenalina.


W pracy drużyn wodnych i żeglarskich uwzględniane są elementy metody harcerskiej i odpowiednio metodyki poszczególnych grup wiekowych. Wszystko to zostaje wzbogacone o wartości i sposoby działania właściwe wybranej specjalizacji.


Prawo i Przyrzeczenie, a kodeks etyki morskiej

Prawo i Przyrzeczenie Harcerskie, czyli system dobrowolnie przyjętych harcerskich wartości wodniackich wzbogacają o etykę żeglarską – normy wywodzące się z wielowiekowej tradycji morskiej i doświadczenia ludzi morza, określające powinności żeglarzy wobec siebie wzajemnie i innych oraz ich stosunek do pracy i środowiska naturalnego.
Podstawowe zasady etyki morskiej to:

  • Obowiązek ratowania życia ludzkiego w przypadku zagrożenia na wodzie i kontynuowanie – w razie potrzeby – prób do czasu osiągnięcia pozytywnego rezultatu lub uzasadnionego uznania bezcelowości dalszego działania.
  • Obowiązek ostrzegania o zagrożeniach życia i mienia ludzkiego występujących na wodzie.
  • Obowiązek niesienia pomocy, bez wezwania innym żeglarzom w pokonywaniu trudności związanych z żeglowaniem.
  • Unikanie stwarzania sytuacji, które mogą utrudnić żeglugę innym osobom korzystającym z dróg wodnych i likwidowanie - w miarę możliwości – istniejących zagrożeń.
  • Godne reprezentowanie państwa, pod którego banderą odbywa się żegluga.
  • Rzetelne wykonywanie zadań.
  • Unikanie stwarzania zagrożeń dla naturalnego środowiska wodnego.
  • Eliminowanie – w miarę możliwości – przyczyn zagrożenia środowiska naturalnego.

Normy etyki morskiej mają głównie charakter zwyczajowy, choć coraz częściej podejmowane są próby kodyfikacji, naruszanie zasad etyki morskiej może stać się powodem zastosowania wobec winnego kary dyscyplinarnej.


Uczenie w działaniu

Młody człowiek w naturalny sposób kształci się przez obserwację, eksperymentowanie, samodzielne wyciąganie wniosków, dokonywanie wyborów i osobiste działanie. Dlatego specjalistyczną wiedzę harcerze wodniacy zdobywają w praktyce, a nie tylko na wykładach.


System małych grup

Mała grupa rówieśników, kolegów czy przyjaciół to naturalne środowisko młodego człowieka. Zastęp (przez wodniaków zwany wachtą) to szkoła współdziałania, samorządności, dzielenia odpowiedzialności, solidarności – po prostu kuźnia charakteru. Żeglarstwo morskie jest niepowtarzalną szkołą pracy grupowej (życie na zamkniętej przestrzeni jachtu, której nie można opuścić w dowolnym momencie).


Stopnie, sprawności, odznaki i uprawnienia

Harcerskie wychowanie oferuje system stopni i wybór sprawności dostosowania do potrzeb i możliwości dziewcząt i chłopców. Uzupełnieniem są sprawności wodne, a dla starszych – uprawnienia państwowe, tj. patenty żeglarskie czy motorowodne oraz uprawnienia innych organizacji (ratownicy WOPR) czy odznaki PTTK.


Instruktor

Instruktor nie jest oficerem, ani nauczycielem – jest starszym bratem, który harcerzom stwarza warunki do właściwego rozwoju. Z jednej strony jest towarzyszem w zabawie na wodzie, ale z drugiej – spoczywa na nim odpowiedzialność za bezpieczeństwo uczestników. Oznacza to, że szkolenie instruktorów wodnych wymaga specjalnego, wieloetapowego systemu kształcenia, łączącego elementy pedagogiki i żeglarstwa.


Przyroda

Działanie w zdrowym środowisku przyrody jezior, rzek i morza czyni wodniactwo niezwykle atrakcyjnym sposobem spędzania wolnego czasu. Zmienne warunki naturalne uczą analizować, pobudzają wyobraźnie, zmuszają do przewidywania, jak najlepiej zapobiec nadchodzącym trudnościom.


Tradycje, symbole, obrzędowość

Symbolika i nazwa są bardzo istotne w pracy każdej drużyny. Powinny wiązać się ze specjalnością. Inspiracją do wyboru nazwy, a także bohatera drużyny może być okolicznościowy rajd, zbiórka czy spotkanie z żeglarzem. Ludzie morza kultywują różne przesądy i wierzenia. Przyjęte są np. specyficzne sposoby pozdrawiania się czy formy zwracania się do innych. Warto stosować te elementy, wplatając je w obrzędowość drużyny.

W kulturze marynistycznej występują rozmaite symbole (kotwice, fale, szekle, żagle itp.), które drużyny chętnie wykorzystują w swoim logo umieszczanym na plakietkach obozowych czy rajdowych, jak również w motywach graficznych w gazetkach, śpiewnikach czy na stronach internetowych.


Etykieta żeglarska

To zespół norm i zwyczajowych zasad określających w sposób zachowania się załogi na jachcie w określonych warunkach i sytuacjach. Etykieta żeglarska obejmuje też tradycje kultywowane w jachtingu.Zasady etykiety żeglarskiej jako zbiór norm zwyczajowych nie mogą być instytucjonalnie egzekwowane.

Ich przestrzeganie jest jednak świadectwem kwalifikacji i kultury żeglarskiej.

Z etykiety żeglarskiej wynikają rozmaite nakazy, m. in.:

  • Oddawania honorów banderze przy wchodzeniu na pokład jachtu,
  • Utrzymania jachtu w odpowiednim klarze,
  • Zachowania wśród załogi hierarchicznych relacji opartych na kryterium kwalifikacji i pełnionych na pokładzie funkcji,
  • Stosowania określonych sposobów pozdrawiania innych jachtów i oddawania honorów okrętom marynarki wojennej,
  • Zachowania ciszy i spokoju podczas manewrów,
  • Stosowania odpowiedniej odzieży wyjściowej i noszenia w odpowiedni sposób odznak klubowych i organizacyjnych,
  • Wycierania butów przed wejściem na pokład.

Z etykiety żeglarskiej wynikają też zakazy, m.in.:

  • Wyrzucania i wylewania za burtę nieczystości (zwłaszcza w porcie lub w przystani,
  • Wystawiania poza burtę w czasie żeglugi podmiotów i części ciała (np. moczenia nóg, łowienia ryb itp.),
  • Wchodzenia na obcy jacht bez pytania o zgodę,
  • Zakłócania spokoju innym żeglarzom,
  • Gwizdania na pokładzie,
  • Dobijania bez pytania o zgodę do burty innej jednostki.

 

Etykieta flagowa

Ważnym działem etykiety żeglarskiej jest etykieta flagowa. Stanowi zbiór norm odwołujących się zarówno do zwyczajów i tradycji, jak i obowiązujących przepisów resortowych, państwowych oraz międzynarodowych regulujących sposób podnoszenia i noszenia przez jachty flag, bander i proporców.


Przesądy i wierzenia

Praca z żywiołem, którego potęgi nie obejmują ludzkie wyobrażenia, spowodowała, że ludzie pracujący na morzu wierzą w różne przesądy i w związku z tym unikają sytuacji, które mogą przynieść pecha.

Na morzu obowiązuje niepisany:

  • Zakaz wpisywania portu docelowego przez dopłynięciem,
  • Zakaz pisania listów na jachcie,
  • Zakaz rozpoczynania rejsów w poniedziałek czy piątek.

Jak wierzą żeglarze – przynoszą szczęście:

  • Ptaki – stąd papuga na ramieniu każdego książkowego bosmana,
  • Obrzędowe wyrzucanie do morza rozmaitych wartościowych lub potrzebnych rzeczy (aby zyskać przychylność Neptuna).

 

MUNDUR ŻEGLARSKI

Harcerze wodniacy mają odrębne (od reszty organizacji) mundury, wzorowane na tradycyjnym ubiorze ludzi morza. Do tej pory – w części dotychczasowych drużyn wodnych i żeglarskich oraz instruktorów tej specjalności – obowiązuje Regulamin mundurów zuchów, harcerek, harcerzy, instruktorów ZHP.


BLUZA

Harcerki i harcerze z drużyn wodnych i żeglarskich noszą granatowe bluzy zakładane przez głowę ze sznurowanym (sznurówki koloru granatowego) rozcięciami u dołu po bokach i z przodu na przedłużeniu dekoltu. Na bluzę nakładany jest granatowy kołnierz marynarski z trzema rzędami białych tasiemek. Pod bluzą można nosić T-shirt biały lub granatowy (jednakowo w drużynie) albo granatowy półgolf lub golf. Na bluzie nosi się krzyż harcerski, patki z oznaczeniami stopni, plakietki środowiskowe i okolicznościowe. Instruktorzy i wędrownicy mogą nosić granatowe koszule z krótkim rękawem.


SPODNIE I SPÓDNICE

Do bluzy żeglarskiej harcerze i harcerki noszą długie granatowe spodnie (dziewczęta zakładają je przede wszystkim podczas zajęć na wodzie). Względy praktyczne na łódce podpowiadają używanie spodni z kieszeniami z boku nogawek a’la bojówki, zapisanymi na ekspres lub patkę rzepem (praktyczne jest, gdy również górne kieszenie są zapinane w podobny sposób). W ciepłe dni można nosić do munduru krótkie granatowe spodnie. Wędrownikom podczas oficjalnych okazji (apele, uroczystości) zaleca się ponadto noszenie białych płóciennych spodni. Dziewczęta w czasie zajęć na lądzie noszą granatowe lub białe spódnice (bez rajstop lub z rajstopami w kolorze czarnym lub cielistym). Do krótkich spodni i spódnic regulamin przewiduje czarne (ew. białe) podkolanówki lub getry.


BUTY

Podczas zajęć na wodzie należy zakładać tzw. buty pokładowe, czyli np. skórzane mokasyny żeglarskie w kolorze granatowym lub naturalnym albo inne szybko schnące buty (np. płócienne tenisówki) na płaskiej, miękkiej podeszwie (najlepszy jest naturalny kauczuk lub biała guma). Podczas zajęć i wędrówek na lądzie nosi się obuwie turystyczne. Wędrownicy w czasie oficjalnych uroczystości mogę zakładać czarne półbuty.


NAKRYCIE GŁOWY 

Regulaminowym nakryciem głowy harcerzy wodniaków jest czarny beret baskijski. Wędrowniczki i instruktorki mogą nosić czarny kapelusz typu Olga.

Okrycie wierzchnie i inne elementy kolekcji ZHP dla wodniakówZ kolekcji ZHP dostępna jest granatowa, bawełniana bluza z kapturem zakładana przez głowę z białą wodniacką lilijką. Ponadto wędrownicy i instruktorzy często używają jako okrycia wierzchniego czarnych swetrów z wzmocnieniami na barkach. Dodatkowo środowiska wodniackie często używają koszulek czy bluz, np. z wyhaftowanym lub nadrukowanym logiem drużyny.

Przy projektowaniu koszulek drużyny (rejsu) warto szukać inspiracji w obowiązującej modzie żeglarskiej. Będzie to zdecydowanie lepsza droga niż poszukiwanie sortów różnych służb mundurowych i próby ich adaptacji.

 


Opracowano na podstawie: Harcerskie Drużyny Wodne, Piotr Nowacki, Wiktor Wróblewski, Łódź Warszawa 2013

Patroni medialni: